Όταν γίνεται λόγος για τα πρώτα σημάδια της νόσου Αλτσχάιμερ, η σκέψη στρέφεται συνήθως στη μνήμη.
Ωστόσο, οι επιστήμονες εξετάζουν ένα διαφορετικό σύμπτωμα που ενδέχεται να εμφανιστεί νωρίτερα: τη δυσκολία στον προσανατολισμό και στην εκτίμηση της θέσης του σώματος στον χώρο.
Σύμφωνα με νεότερα ερευνητικά δεδομένα, ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να αρχίσουν να δυσκολεύονται να υπολογίσουν τη διαδρομή που ακολούθησαν ή να επιστρέψουν στο σημείο από όπου ξεκίνησαν, ακόμη και πριν παρουσιάσουν εμφανή προβλήματα μνήμης.
Η λειτουργία της εσωτερικής πυξίδας του εγκεφάλου
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος διαθέτει έναν μηχανισμό που υπολογίζει διαρκώς την απόσταση και την κατεύθυνση της κίνησής μας.
Η διαδικασία αυτή ονομάζεται «ολοκλήρωση διαδρομής» (path integration) και μας επιτρέπει να προσανατολιζόμαστε ακόμη και όταν δεν υπάρχουν πινακίδες ή άλλα ορατά σημεία αναφοράς.
Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη λειτουργία έχει ο ενδορινικός φλοιός, μια περιοχή του εγκεφάλου που συμμετέχει στη χωρική πλοήγηση και συνδέεται με τον ιππόκαμπο.
Πρόκειται για περιοχή ιδιαίτερου επιστημονικού ενδιαφέροντος, καθώς εκεί μπορούν να εμφανιστούν σχετικά νωρίς αλλαγές που συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ, μεταξύ άλλων η συσσώρευση της πρωτεΐνης ταυ.
Το πείραμα με την εικονική πραγματικότητα
Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2024 στο επιστημονικό περιοδικό Alzheimer’s & Dementia, συμμετείχαν 99 ενήλικες ηλικίας 43 έως 66 ετών, οι οποίοι δεν παρουσίαζαν εμφανή προβλήματα γνωστικής λειτουργίας.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν τεχνολογία εικονικής πραγματικότητας, προκειμένου να αξιολογήσουν την ικανότητά τους να κινούνται σε ένα περιβάλλον με τρεις κώνους και στη συνέχεια να επιστρέφουν στο σημείο εκκίνησης.
Σε ορισμένες δοκιμασίες αφαιρούνταν τα μακρινά οπτικά σημεία αναφοράς, ώστε οι συμμετέχοντες να βασίζονται περισσότερο στην εσωτερική αίσθηση της κίνησής τους.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όσοι είχαν υψηλότερο εκτιμώμενο κίνδυνο άνοιας παρουσίαζαν μεγαλύτερα λάθη κατά την επιστροφή τους. Η δυσκολία εντοπιζόταν κυρίως στον λανθασμένο υπολογισμό της γωνίας της στροφής.
Αξιοσημείωτο ήταν ότι οι συγκεκριμένες διαφορές δεν συνοδεύονταν από αντίστοιχα ευρήματα στις συνηθισμένες δοκιμασίες μνήμης. Αυτό οδήγησε τους επιστήμονες στην εκτίμηση ότι η χωρική πλοήγηση ενδέχεται να αποκαλύπτει ορισμένες πρώιμες αλλαγές που δεν είναι ακόμη εμφανείς σε άλλες γνωστικές λειτουργίες.
Η σύνδεση με τις πρωτεΐνες αμυλοειδούς και ταυ
Μια δεύτερη έρευνα, η οποία δημοσιεύθηκε το 2025 στο Alzheimer’s Research & Therapy, εξέτασε τη σχέση μεταξύ της ικανότητας προσανατολισμού και των βιολογικών αλλαγών που συνδέονται με τη νόσο.
Στη μελέτη συμμετείχαν 102 άτομα άνω των 50 ετών χωρίς άνοια. Από αυτά, τα 75 είχαν φυσιολογική γνωστική λειτουργία, ενώ τα υπόλοιπα 27 παρουσίαζαν ήπια γνωστική διαταραχή.
Οι επιστήμονες αξιολόγησαν τη συγκέντρωση αμυλοειδούς και ταυ στον εγκέφαλο των συμμετεχόντων, ενώ παράλληλα εξέτασαν τις επιδόσεις τους σε δοκιμασίες προσανατολισμού μέσα σε εικονικό περιβάλλον.
Διαπιστώθηκε ότι ακόμη και άτομα χωρίς εμφανείς γνωστικές δυσκολίες έκαναν περισσότερα λάθη όταν παρουσίαζαν συσσώρευση αμυλοειδούς. Η επίδοσή τους βελτιωνόταν όταν υπήρχε ένα ορατό σημείο αναφοράς.
Αντίθετα, τα άτομα με ήπια γνωστική διαταραχή εξακολουθούσαν να αντιμετωπίζουν δυσκολίες ακόμη και όταν είχαν στη διάθεσή τους τέτοια βοήθεια.
Επιπλέον, όσο μεγαλύτερη ήταν η συσσώρευση της πρωτεΐνης ταυ σε περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με τον προσανατολισμό, τόσο περισσότερα λάθη καταγράφονταν στην εκτίμηση της κατεύθυνσης.
Μπορεί να βοηθήσει στην έγκαιρη αναγνώριση της νόσου;
Μια συστηματική ανασκόπηση 27 μελετών, η οποία δημοσιεύθηκε το 2024 στο Alzheimer’s & Dementia, εξέτασε κατά πόσο οι δοκιμασίες χωρικής πλοήγησης μπορούν να συμβάλουν στον εντοπισμό ατόμων με αυξημένο κίνδυνο άνοιας.
Τα ευρήματα έδειξαν ότι ορισμένες από αυτές τις δοκιμασίες, μεταξύ των οποίων και η ολοκλήρωση διαδρομής, μπορούν να αναδείξουν διαφορές μεταξύ ομάδων με διαφορετικά επίπεδα κινδύνου.
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι στο μέλλον τέτοιες μέθοδοι θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα επιπλέον εργαλείο για την αναγνώριση πρώιμων αλλαγών στη λειτουργία του εγκεφάλου. Ωστόσο, δεν αποτελούν ακόμη καθιερωμένη εξέταση για τη διάγνωση της νόσου Αλτσχάιμερ.
Ποια δυσκολία στον προσανατολισμό χρειάζεται προσοχή
Ένα μεμονωμένο λάθος σε μια διαδρομή ή η δυσκολία να βρει κάποιος τον δρόμο του σε μια άγνωστη περιοχή δεν αποτελούν από μόνα τους ένδειξη Αλτσχάιμερ.
Περισσότερη προσοχή χρειάζεται όταν εμφανίζεται μια νέα και επίμονη δυσκολία στον προσανατολισμό, ιδιαίτερα σε μέρη που το άτομο γνωρίζει καλά, ή όταν το πρόβλημα αρχίζει να επηρεάζει τις καθημερινές του δραστηριότητες.
Η δυσκολία στην εύρεση γνώριμων διαδρομών συγκαταλέγεται στα πιθανά προειδοποιητικά σημάδια της άνοιας. Εάν συνοδεύεται από προβλήματα μνήμης ή άλλες αλλαγές στη σκέψη και τη συμπεριφορά, είναι σημαντικό να ζητηθεί ιατρική αξιολόγηση.
Τα μέχρι σήμερα επιστημονικά δεδομένα υπογραμμίζουν ότι η μνήμη δεν είναι η μοναδική λειτουργία που μπορεί να επηρεαστεί στα πρώτα στάδια της νόσου. Η ικανότητα του εγκεφάλου να αντιλαμβάνεται τον χώρο και να υπολογίζει τις μετακινήσεις μας αποτελεί επίσης ένα πεδίο που οι ερευνητές εξετάζουν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
