Ποιος μπορεί να είναι ο κοινός και κεντρικός άξονας της καινοτομίας στην Υγεία, της έρευνας και της ανάπτυξης νέων θεραπειών, της μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας του συστήματος και της καλύτερης παροχής φροντίδας στους ασθενείς;
Πανευρωπαϊκά, οι ειδικοί του Τομέα της Υγείας συμφωνούν στην απάντηση:
–Το κλειδί για όλα τα παραπάνω είναι η κοινή χρήση δεδομένων και τεχνογνωσίας, και σήμερα είναι πιο σημαντική από ποτέ.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, συνυπογράφοντας αυτές τις απόψεις, έχει προτείνει, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τα Δεδομένα, τη θεσμοθέτηση ενός Ευρωπαϊκού Χώρου Δεδομένων για την Υγεία (European Health Data Space – EHDS).
Πρόκειται ουσιαστικά για μια πρωτοβουλία κανονιστικού χαρακτήρα, μέσω της οποίας προωθείται η πρόσβαση σε δεδομένα υγείας για την έρευνα και την καινοτομία στο πλαίσιο νέων στρατηγικών πρόληψης, καθώς και διάγνωσης και θεραπείας νόσων, με σκοπό τη βελτίωση των αποτελεσμάτων που αφορούν στην υγεία, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι οι πολίτες έχουν τον έλεγχο των προσωπικών τους δεδομένων.
-Η σημασία των δεδομένων υγείας
Τι είναι τα δεδομένα υγείας;
Ο συγκεκριμένος όρος περιγράφει τις πληροφορίες που παράγονται μέσω της παροχής υγειονομικής περίθαλψης, συμπεριλαμβανομένων:
-των μητρώων ασθενειών,
-των ερευνών για τη δημόσια υγεία,
-των δεδομένων κλινικών μελετών και,
-των ηλεκτρονικών φακέλων υγείας.
Η κύρια χρήση τους συντελείται όταν τα δεδομένα υγείας χρησιμοποιούνται για την παροχή υγειονομικής περίθαλψης, καθώς και για τη λήψη αποφάσεων σχετικά με τη φροντίδα του ατόμου από το οποίο συλλέχθηκαν.
Ωστόσο, τα δεδομένα αυτά μπορούν να αξιοποιηθούν και σε δευτερογενές επίπεδο, δηλαδή να γίνει χρήση συγκεντρωτικών δεδομένων υγείας από πηγές σε επίπεδο πληθυσμού, όπως:
-ηλεκτρονικά μητρώα υγείας,
-δεδομένα αιτήσεων αποζημίωσης από τον ασφαλιστικό φορέα υγείας και,
-δεδομένα μητρώου υγείας, για:
-τη βελτίωση του προγραμματισμού προσωπικής φροντίδας,
-της ανάπτυξης φαρμάκων,
-της παρακολούθησης της ασφάλειας,
-της έρευνας και,
-της χάραξης πολιτικής.
Κατά γενική ομολογία, τα δεδομένα υγείας έχουν τη δυνατότητα να καταστήσουν τα συστήματα υγείας πιο βιώσιμα και να βελτιώσουν τη φροντίδα των ασθενών, ενισχύοντας την ικανότητά μας για:
-πιο έγκαιρη διάγνωση των ασθενειών,
-πιο αποτελεσματική αντιμετώπιση, ή ακόμη και,
-αποτροπή της εμφάνισής τους, και,
-να επιτρέψουν στους ιατρούς να λαμβάνουν πιο έγκαιρες και σίγουρες αποφάσεις σχετικά με τη θεραπεία.
Για παράδειγμα, η ανάλυση των κλινικών δεδομένων σχετικά με τα αποτελέσματα της θεραπείας από μία επέμβαση γενικής χειρουργικής, μπορεί να βοηθήσει στη μέτρηση της ποιότητας και της ασφάλειας της παροχής υγειονομικής περίθαλψης.
Στη δημόσια υγεία, τα πληθυσμιακά δεδομένα μπορούν να βοηθήσουν στον έγκαιρο εντοπισμό και τον έλεγχο των νεοεμφανιζόμενων επιδημιών, όπως συνέβη στην καταπολέμηση της πανδημίας της COVID-19.
-Προκλήσεις σχετικά με τη χάραξη πολιτικής σε ολόκληρη την Ευρώπη
Ο EHDS παρουσιάζει ένα άνευ προηγουμένου παράθυρο ευκαιρίας για τη διαμόρφωση του Ευρωπαϊκού Χώρου Δεδομένων για την Υγεία, ο οποίος θα επηρεάσει άμεσα τον τρόπο με τον οποίο οι κυβερνήσεις των χωρών θα σημειώσουν πρόοδο ως προς την εφαρμογή της νομοθεσίας και τη χρήση των δεδομένων υγείας.
Προκειμένου, ωστόσο, να μπορέσει να “ξεκλειδώσει” η δύναμη των Δεδομένων Υγείας σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, όλοι οι εμπλεκόμενοι φορείς θα πρέπει να συνεργαστούν αρχικά για να ξεπεραστούν κάποιες βασικές προκλήσεις, όπως είναι:
– Οι διαφορετικές ερμηνείες του GDPR και η έλλειψη σαφήνειας σχετικά με το πώς μπορεί να ενεργοποιηθεί η δευτερογενής χρήση των δεδομένων υγείας, τηρώντας παράλληλα τους αυστηρούς κανόνες της Ευρώπης περί προστασίας δεδομένων
– Ο κατακερματισμός των πρωτοβουλιών και των προσεγγίσεων, ο οποίος εμποδίζει την ικανότητα των κρατών μελών να αλληλοϋποστηρίζονται
– Η έλλειψη συμφωνηθέντων κοινών μοντέλων δεδομένων και ανοικτών προτύπων, που δημιουργεί εμπόδια στη διαλειτουργικότητα και την επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων υγείας
– Η περιορισμένη εστίαση από τους υπευθύνους χάραξης πολιτικής, στον τρόπο χρήσης των δευτερογενών δεδομένων υγείας για τη μείωση των ανισοτήτων στον τομέα της υγείας.
-Προαπαιτούμενα και εμπόδια για την επίτευξη της δευτερογενούς χρήσης των δεδομένων υγείας
Το κατά πόσο θα μπορέσει να γίνει πραγματικότητα αυτός ο στόχος, και να υποστηριχθεί η διασυστημική δευτερογενής χρήση των δεδομένων υγείας, εξαρτάται από διάφορους παράγοντες.
Αρχικά:
-από την εμπιστοσύνη που θα υπάρξει στην ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ των ασθενών και των πληθυσμών σε ολόκληρη την Ευρώπη ,καθώς και,
-στη σαφήνεια ως προς τις ερμηνείες του GDPR και,
-την εναρμόνιση με αυτόν.
Επιπλέον:
– στο εύρος της ανταλλαγής δεδομένων μεταξύ των ασθενών και των πληθυσμών σε όλα τα ευρωπαϊκά κράτη,
-στα μοντέλα διακυβέρνησης και συλλογής δεδομένων που θα επιλεγούν,
-στον εντοπισμό διαφορών και κοινών σημείων στα μοντέλα αυτά, καθώς και,
-στην κατάλληλη επαναχρησιμοποίηση της υπάρχουσας υποδομής.
-Σημαντικό ρόλο θα διαδραματίσει βεβαίως και η επένδυση σε κρατικό επίπεδο για τη διασφάλιση της διεθνούς διαλειτουργικότητας των συστημάτων ηλεκτρονικών φακέλων υγείας.
Η πορεία της Ελλάδας ως προς τη δευτερογενή χρήση δεδομένων υγείας
Η Ελλάδα είναι μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών που χρειάζεται να βελτιώσουν την ετοιμότητά τους στον τομέα της δευτερογενούς χρήσης δεδομένων υγείας, σύμφωνα με πρόσφατη Έκθεση του ανεξάρτητου Ινστιτούτου Ανοιχτών Δεδομένων (Open Data Institute – ODI).
Η Έκθεση αυτή πρακτικά παρέχει μια εικόνα της ετοιμότητας του ευρωπαϊκού περιβάλλοντος σε αυτό τον τομέα, αξιολογώντας τις πολιτικές και τη νομοθεσία 29 χωρών, καθώς και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τόσο ως προς την ποιότητα όσο και ως προς την ταχύτητα της εφαρμογής τους.
Στη βάση αυτής της αξιολόγησης δημιουργείται ένας πίνακας βαθμολογίας για κάθε χώρα, καθώς και ένας πίνακας βαθμολογίας για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Όπως προκύπτει από τα αποτελέσματα:
-Η Ελλάδα κατατάσσεται στην ομάδα των χωρών με το μικρότερο συγκριτικά βαθμό ωριμότητας, όσον αφορά τη χάραξη και την εφαρμογή πολιτικής για τη δευτερογενή χρήση δεδομένων υγείας.
Ως κύριες προκλήσεις για τη χώρα αναδεικνύονται:
• η έλλειψη σαφήνειας,
• η έλλειψη ψηφιακών εργαλείων συλλογής και αξιοποίησης δεδομένων υγείας, καθώς και
• η έλλειψη κατάλληλων συνθηκών για τη χρήση των δεδομένων υγείας κατά την αξιολόγηση της τεχνολογίας υγείας.
Παράλληλα, όμως ως ευκαιρίες σχετικά με τη χάραξη μιας τέτοιας πολιτικής στη χώρα μας αναφέρονται:
• το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας,
• η Βίβλος του Ψηφιακού Μετασχηματισμού που παρέχει μια ευκαιρία εστίασης στη διαχείριση των δεδομένων υγειονομικής περίθαλψης για δευτερογενή χρήση, και
• η ανάπτυξη ψηφιακών ηγετικών δεξιοτήτων και κατάρτισης
Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, σύμφωνα με την Έκθεση:
– στην κορυφή βρίσκεται το Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ ακολουθούν,
-η Φινλανδία,
-η Δανία,
-η Σουηδία και,
-η Αυστρία.
